W 1896r. angielski neurofizjolog H.Head jako pierwszy stwierdził, że w chorobach poszczególnych narządów wewnętrznych określone odcinki skóry (dermatomy) wykazują szczególną wrażliwość na bodźce. Bodźce takie jak ucisk, dotyk, ciepło, zimno, które w zwykłych warunkach są niebolesne, wywołują w tych miejscach bóle. Od tego czasu odcinki skóry wykazujące w określonym miejscu nadwrażliwość nazywamy strefami Heada. Headowi zawdzięczamy także jedno z podstawowych pojęć w masażu segmentarnym, tj. określenie „punkty maksymalne". Są to miejsca o szczególnie wyraźnej przeczulicy w obrębie stref.
Po odkryciach dokonanych przez Heada okazało się, że choroby narządów wewnętrznych powodują zmiany nie tylko w skórze, ale również we wszystkich tkankach ustroju.
Kolejny p o odkryciach Heada, milowy krok w rozwoju masażu segmentarnego zawdzięczamy J. Mckenziemu. On to w 1 9 1 7 r. zwrócił uwagę, że w schorzeniach narządów wewnętrznych występuje w odpowiednim miotomie wzmożone napięcie (ograniczone lub rozlane), przeczulica bólowa, stwardnienia i zaburzenia ukrwienia.
Badania kliniczne, prowadzone przez E. Dicke, H. Leube i R. Kohlrauscha, pozwoliły na określenie zmian odruchowych w tkance łącznej. Wyżej wymienieni badacze zaobserwowali zmiany jej konsystencji w postaci obrzmień, pasmowatych wciągnięć oraz płaskich wgłębień. Badania potwierdziły, że w obrębie zmian łącznotkankowych mogą wystąpić swoiste punkty bólowe o charakterze „punktów maksymalnych".
W zakresie masażu segmentarnego zasługą Leube i Dicke jest stworzenie przez nie w 1 942 r. odmiany masażu przeznaczonego dla tkanki łącznej, tj. masażu łącznotkankowego. Dowiodły one, że najlepiej na zmiany w tkance łącznej oddziaływać za pomocą bodźców towarzyszących rękoczynom, tj. za pomocą przesuwania, wałkowania, rolowania, pocierania.
Zasady i warunki wykonywania masażu segmentarnego
- Masaż segmentarny zawsze rozpoczynamy od opracowania kręgosłupa. Głównym założeniem masażu segmentarnego jest opracowanie każdej odruchowej zmiany tkankowej przez zastosowanie najwłaściwszych technik.
- W masażu segmentarnym obowiązują zasady i warunki stosowane w masażu klasycznym.
- Poszczególne części ciała masujemy następująco:
- kręgosłup - z dołu do góry,
- grzbiet - z dołu do góry oraz od linii pachowej środkowej do kręgosłupa,
- obręcz barkową i kark - korzystniejsze jest masowanie od stawu barkowego do potylicy, a nie odwrotnie,
- szyję - z dołu do góry,
- głowę - od linii środkowej twarzy do potylicy,
- klatkę piersiową - od mostka do linii pachowej środkowej oraz do kręgosłupa,
- powłoki brzuszne - w prawą stronę, zgodnie z ruchem wskazówek zegara,
- miednicę i pośladki - od spojenia łonowego, wzdłuż pachwin i grzebieni biodrowych do kości krzyżowej oraz do szpary pośladkowej,
- kończyny dolne - udo, staw kolanowy, podudzie, staw skokowy, stopę - z dołu do góry,
- kończyny górne - ramię, staw łokciowy, przedramię, staw nadgarstkowy, rękę - z dołu do góry.
- Pierwsze masaże wykonujemy delikatnie
- Masaż nie powinien sprawiać choremu bólu
- Terapię segmentarną stosujemy u pacjenta w pozycji leżącej lub siedzącej.
- Przed przystąpieniem do terapii musimy wyszukać wszystkie zmiany odruchowe w tkankach oraz „punkty maksymalne”.
- Przy pierwszych zabiegach należy przede wszystkim masować segmenty położone niżej i dopiero po zlikwidowaniu napięć w ich otoczeniu możemy masaż wykonać w segmentach położonych wyżej.
- Na początek musimy usunąć napięcia powierzchowne, a następnie tkanek położonych głębiej
- Czas trwania masażu jednej „części segmentowej" wynosi około 20-30 minut.
- Liczbę zabiegów określa skuteczność leczenia; po usunięciu wszystkich zmian odruchowych kończymy terapię segmentarną.
- Seria 10-dniowa, ale po 20 zabiegach robimy 10 - 14-dniową przerwę. Po przerwie można masować co drugi dzień lub 2 razy w tygodniu.
- Podczas masażu niestosujemy żadnych środków poślizgowych, ze względu na zaburzenia subtelnego wyczucia palpacyjnego.
Techniki masażu segmentarnego
W masażu segmentarnym stosujemy techniki masażu klasycznego (głaskanie, rozcieranie, ugniatanie, wałkowanie, wibrację) oraz posługujemy się takimi chwytami jak: piłowanie, śrubowanie, chwyt międzykolcowy, rolowanie, posuwanie, pociąganie oraz wstrząsanie miednicy, sprężynowanie klatki piersiowej, a także chwytem podłopatkowym i chwytem na mięśnie biodrowe.
Chwyt piłowamie
Stosowany przy masażu kręgosłupa i grzbietu, ale również możebyć wykonywany na inne części ciała. Wyróżniamy piłowanie małe i duże.
- Piłowanie małe: przeprowadzamy kłębikami palców małych
- Piłowanie duże: wykonujemy kciukami i palcami wskazującymi
Chwyt piłowanie jest połączeniem głaskania i rozcierania
Chwyt śrubowanie
Chwyt śrubowania jest stosowany przy masażu kręgosłupa. Wykonujemy go w formie ruchów półkolistych, opuszkami palców II-V jednej ręki, w najbliższym otoczeniu wyrostków kolczystych, po jednej i po drugiej stronie kręgosłupa.
Odmianą śrubowania jest chwyt przyśrubowania, który szczególnie stosujemy masując grzbiet. Chwyt ten wykonujemy w formie ruchów półkolistych stronami dłoniowymi palców II-V jednej ręki zwracając uwagę, aby przed palcami przesuwał się fałd skórny.
Chwyt śrubowania (przyśrubowania) jest połączeniem głębokiego rozcierania i ugniatania, więc działanie jest podobne do działania tych technik. Za pomocą chwytu śrubowania masujemy tkankę mięśniową położoną w najbliższym otoczeniu kręgosłupa i grzbietu.
Chwyt nadkolcowy
Chwyt nadkolcowy wykonujemy przez środek kręgosłupa, kciukami i wskazicielami obu rąk. Chwytamy między palce fałdy skórne tak, aby powstał z tych fałdów „krzyż”. Następnie „przełamujemy" fałdy pionowe i poziome wykonując rękami ruchy w strony przeciwne. W trakcie „przełamywania" stosujemy również rozcieranie opuszkami palców.
Chwyt nadkolcowy łączy rozcieranie z ugniataniem powierzchownym.
Chwyt nadkolcowy działa rozluźniająco na tkanki skórną i lączną, wpływa korzystnie na dostarczenie substancji odżywczych więzadłom międzykolcowym oraz więzadłom nadkolcowym.
Chwyt rolowania (myszka)
Chwyt rolowania służy do masażu mięśni przykręgosłupowych oraz grzbietu. Wykonujemy go chwytając fałd skórny między kciukiem a palce II, III, IV obu rąk i przesuwając go wzdłuż kręgosłupa. Na grzbiecie stosujemy rolowanie podłużne i poprzeczne. Chwyt ten jest połączeniem głaskania, rozcierania posuwistego oraz ugniatania.
Chwyt posuwania (posuwisty, posuwu)
Chwyt posuwania stosujemy na mięśniach przykręgosłupowych. Wykonujemy go kłębem kciuka w formie ruchów falujących. Ruchy te polegające na przesuwaniu kłębu kciuka z jednoczesnym uciskiem wzdłuż kręgosłupa. Ruch w górę odbywa się z uciskiem i przesuwaniem skóry (około 4-5 cm), następnie dłoń wraca (około 2 cm) bez ucisku wraz z naciągniętą skórą.
Chwyt ten jest połączeniem głaskania i ugniatania posuwistego, więc działanie jest podobne do działania tych technik. Chwyt posuwania, stosowany głównie do masowania powierzchownych warstw mięśni oraz tkanki skórnej, zmniejsza wzmożone napięcie mięśniowe.
Chwyt pociągania
Chwyt pociągania stosujemy przy masażu kręgosłupa. Wykonujemy go opuszkami palców II i III jednej ręki, druga ręka stanowi obciążenie. Opuszki palców posuwamy po wyrostkach poprzecznych kręgosłupa.
Chwyt ten łączy głaskanie z rozcieraniem posuwistym, działa na tkanki skórną oraz łączną likwidując w nich napięcia.
Wstrząsanie miednicy
Wstrząsanie miednicy wykonujemy w celu zlikwidowania napięć mięśni i tkanki łącznej w obrębie miednicy. W strząsanie przeprowadzamy w ten sposób, że chwytamy pacjenta za talerze miednicze i wykonujemy rękami ruchy krótkie, energiczne, naprzemienne, w strony przeciwne.
Technika ta jest połączeniem wibracji i roztrzepywania.
Sprężynowanie klatki piersiowej
Sprężynowanie klatki piersiowej służy rozluźnieniu zrostów opłucnych, zwiększeniu wentylacji płuc i utrzymaniu prawidłowej ruchomości klatki piersiowej.
Wykonujemy ją w następujący sposób: stajemy z tyłu za pacjentem i układamy dłonie na przednio-bocznych stronach żeber. Polecamy, aby chory głośno oddychał ustami i na szczycie wydechu uciskamy żebra dobrzusznie. W momencie wdechu zwalniamy ucisk na żebrach. Sprężynowanie powoduje rozluźnienie mięśni oddechowych oraz zmniejsza napięcia mięśni klatki piersiowej.
Chwyt podłopatkowy
Chwyt podłopatkowy stosowany jest w celu rozluźnienia napięć występujących w trudno dostępnym mięśniu podłopatkowym. Aby zastosować ten chwyt musimy rozluźnić obręcz barkową. Jedną ręką podtrzymujemy bark, a drugą wsuwamy pod łopatkę od strony jej przyśrodkowego brzegu. Następnie wykonujemy rozcieranie i wibrację. Chwyt podłopatkowy działa na mięsień podłopatkowy powodując jego lepsze ukrwienie oraz zmniejszenie napięcia.
Chwyt na „mięśnie biodrowe"
Chwyt na mięśnie biodrowe służy rozluźnieniu napięć w obrębie tych mięśni, jak również w mięśniach lędźwiowych. Chwyt ten wpływa na zmniejszenie wzmożonego napięcia miednicy małej, powodując lepsze ukrwienie najbliższej okolicy. Chwyt na mięśnie biodrowe wykonujemy stopniowo. Najpierw wsuwamy dłonie na stronę brzuszną talerzy miedniczych, potem stosujemy głaskanie i rozcieranie.
Źródło: T. Kasperczyk, L. Magiera, D. Mucha, R. Walaszek: „Masaż z elementami rehabilitacji”