Przedwczesne zużycie i zwyrodnienie tkanek tworzących staw (chrząstki stawowej, warstwy podchrzęstnej kości, płynu stawowego, torebki stawowej, więzadeł i mięśni). Dochodzi do uszkodzenia chrząstki stawowej, przebudowy kości z tworzeniem wyrośli kostnych (tzw. osteofity). Często dochodzi do zaburzenia funkcji błony maziowej (wewnętrznej warstwy torebki stawowej).
Anatomia stawu kolanowego
- Staw złożony (kość udowa, kość piszczelowa, rzepka)
- Staw zawiasowy (możliwe ruchy rotacyjne w trakcie chodzenia)
- Łąkotki: boczna i przyśrodkowa
- Unerwienie: n. kulszowy
Co to jest choroba zwyrodnieniowa?
Choroba zwyrodnieniowa jest to wynik zdarzeń zarówno biologicznych, jak i mechanicznych, które zaburzają powiązane ze sobą procesy degradacji i syntezy chrząstki stawowej.
Choroba klinicznie objawia się bólem stawów i ograniczeniem ich funkcji ruchowej, radiologicznie natomiast można stwierdzić całą gamę objawów.
Kolejność zmian patologicznych w chorobie zwyrodnieniowej
- Utrata gładkości powierzchni
- Zmniejszenie grubości chrząstki
- Stymulacja chondrocytów – pojawienie się blizn
- Głębokie ubytki sięgające kości podchrzęstnej
- Zmiany w kości podchrzęstnej – zwiększone unaczynienie, pogrubienie
- Tworzenie wyrośli kostnych
- Zaniki mięśni
Gonartroza
Przedwczesne zużycie i zwyrodnienie tkanek tworzących staw (chrząstki stawowej, warstwy podchrzęstnej kości, płynu stawowego, torebki stawowej, więzadeł i mięśni).
Dochodzi do uszkodzenia chrząstki stawowej, przebudowy kości z tworzeniem wyrośli kostnych (tzw. osteofity)
Często dochodzi do zaburzenia funkcji błony maziowej (wewnętrznej warstwy torebki stawowej).
W znacznej części przypadków nie można znaleźć pierwotnej przyczyny uszkodzenia tkanek stawu, w szczególności tkanki chrzęstnej. Mówimy wtedy o idiopatycznych artrozach.
Tam gdzie przyczyna uszkodzenia jest znana mówimy o artrozach wtórnych.
Przyczyny wtórne
- Urazy
- urazy pośrednie zmieniające oś obciążenia (złamania kości)
- mikrourazy zawodowe i sportowe
- nieprawidłowa budowa lub ustawienie elementów stawu
- szpotawość
- koślawość
- zator gazowy – choroba Kesonowa
- niedokrwienia (martwice aseptyczne)
- działanie promieni X (np. naświetlanie nowotworów)
- nieprawidłowości w budowie stóp – płaskostopie
- zaburzenia endokrynne (niedoczynność tarczycy, akromegalia)
- niedobory (np. krzywica)
- nadmierna waga
- praca stojąca
- koślawość palucha
- żylaki
- owrzodzenie podudzi
- hemofilia
Objawy kliniczne
- uczucie sztywności w stawach kolanowych
- wolny początek choroby
- powolny postęp choroby
- bóle w stawach kolanowych zwłaszcza przy chodzeniu po schodach, wstawania z krzesła, dłuższego stania lub chodzenia
- długotrwałe remisje
- pogrubienie i stwardnienie torebki stawowej
- bolesność uciskowa okolicy stawu kolanowego
- wyrośla kostne na brzegach stawu
- podwyższona temperatura okolicy stawu,
- kolano odbarczająco ustawia się w lekkim zgięciu
- ograniczenie ruchomości w stawie
- zanik mięśnia czworogłowego uda
- ból przy ruchu i słyszalne trzaski (zaawansowana gonartroza).
Objawy radiologiczne:
- nierównomierne zwężenie szpary stawowej
- widoczne osteofity na brzegach przystawowych kości
- widoczne entezofity w rzepce w miejscu przyczepu ścięgien
- zniekształcenie osi stawu kolanowego
Gonartrozę w zależności od rozmieszczania zmian destrukcyjnych chrząstki stawowej
(zwężenia szpar w badaniu RTG) w jednej z 3 powierzchni poślizgowych stawu dzielimy na:
postać przyśrodkową (najczęstszą) z przewagą zwężenia szpary stawowej pomiędzy przyśrodkowymi kłykciami kości udowej i piszczelowej. Postać ta łączy się ze szpotawością kolana
postać rzepkowo- udową; zwężenie szpary pomiędzy rzepką a kością udową najlepiej widocznie jest na zdjęciu stycznym rzepki
postać boczną (rzadko występująca) - z przewagą zwężenia szpary stawowej pomiędzy bocznymi kłykciami kości piszczelowej i udowej. Łączy się z koślawością kolana
Gonartroza częściej dotyczy kobiet i rozpoczyna się statystycznie między 40 a 60 rokiem życia. Zmiany pojawiają się stopniowo, w miarę jak proces niszczenia chrząstki zyskuje przewagę nad procesem jej odnowy.
Leczenie
- przyczyna powstania choroby jest nieznana - likwidowaniu objawów
- przyczyna choroby jest znana - leczenie dotyczy zarówno przyczyny, jak i objawów.
Każdy chory jest leczony w sposób zależny od rodzaju i przebiegu choroby.
leczenie niefarmakologiczne (odpowiedni tryb życia, żywienie, odchudzenie, stosowanie wkładek do obuwia, ćwiczenia zwiększające masę mięśniową)
leczenie farmakologiczne (przyjmowanie leków)
rehabilitację fizyczną (kinezyterapia i fizykoterapia)
Farmakoterapia
W przypadku chorób reumatycznych jednym z najbardziej uciążliwych objawów jest ból, którego nasilenie jest całkowicie indywidualna sprawą chorego.
Stosuje się głównie leki przeciwzapalne i przeciwbólowe.
Kinezyterapia
- Po ustąpieniu stanu ostrego wykonuje się ćwiczenia izometryczne, głównie mięśnia czworogłowego uda
- ćwiczenia i elementy pływania w basenie z ciepłą wodą
- ćwiczenia w odciążeniu stawu
- Ćwiczenia w odciążeniu z oporem
- Kinesiotaping, czyli plastrowanie dynamiczne: często określany jako taping, to metoda plastrowania polegająca na naklejania specjalnej taśmy (o właściwościach elastycznych) na powierzchnię ciała.
Fizykoterapia
- termoterapia np. parafinoterapia: ogrzewanie lub oziębianie tkanek wywołuje ich przekrwienie, co w efekcie zmniejsza ból, rozluźnia mięśnie, likwiduje sztywność stawów, wyzwala efekt przeciwzapalny.
- elektroterapia np. Prądy diadynamiczne „DD”: powoduje zmniejszenie dolegliwości, poprawia ukrwienie tkanek.
- ultradźwięki
- zabiegi borowinowe: substancje zawarte w borowinie mogą wchłaniać się przez skórę, dając określony korzystny efekt leczniczy.
Masaż klasyczny
- rozpoczynamy po ustąpieniu stanu zapalnego
- powinien obejmować staw kolanowy i rzepkę
- należy dokładnie wymasować m. czworogłowy uda kończyny chorej
- masaż klasyczny - zmniejszenie sztywności i napięcia mięśni. Masaż poprawa miejscowego krążenia krwi i stanu ukrwienia tkanek.
U pacjentów chorych na gonartrozę od dłuższego czasu:
- masaż mięśni pośladkowych po stronie chorej
- masaż na mięśniach przykręgosłupowych
Masaż wirowy (hydroterapia) - zmniejszenie sztywności i napięcia mięśni. Poprawa miejscowego krążenia krwi i stanu ukrwienia tkanek.
Zaopatrzenie ortopedyczne
stabilizatory zapobiegające dalszej deformacji stawu
Leczenie chirurgiczne
W przypadku gdy leczenie zachowawcze nie skutkuje, albo występują duże zniekształcenia stawów, uniemożliwiające samodzielne funkcjonowanie, należy przeprowadzić leczenie operacyjne.
W zależności od rodzaju choroby stosuje się:
- operacje korygujące ustawienie kości i powierzchni stawowych (osteotomie)
- operacje wymieniające powierzchnie stawowe (endoprotezoplastyki) - Zabieg operacyjny endoprotezoplastyki stawu polega na wycięciu zniszczonych części stawu i zastąpieniu ich nowymi elementami metalowymi lub plastikowymi.
- operacje usztywniające staw
Endoproteza stawu kolanowego
Wszczepienie endoprtezy kolana jest wskazane dopiero wtedy, gdy lekarstwa czy fizjoterapia nie odnoszą pożądanego skutku.
Endoproteza- rodzaje
Proteza częściowa (tzw. saneczkowa ). Ma zastosowanie gdy tylko część stawu jest uszkodzona. Zużyta chrząstka zostaje usunięta, a na jej miejsce osadza się metalową szynę. Na kości goleni osadza się metalową lub plastikową płytkę. Tworzą one razem nową płaszczyznę stawu.
Proteza kompletna. Gdy staw kolanowy jest bardzo zużyty, usuwa się całą chrząstkę wraz z uszkodzoną częścią kości oraz z aparatem stabilizującym. Protezę lub jej część można umocować specjalnym „cementem“ ( tworzywo sztuczne). Już po krótkim czasie kolano można obciążać.
Profilaktyka
- prawidłowa masa ciała i prawidłowe żywienie
- umiarkowana aktywność fizyczna
- brak nadmiernego obciążania stawów
- unikanie niepotrzebnego dźwigania ciężarów
- unikanie długiego chodzenia i stania
Źródła
- Leszek Magiera „Klasyczny masaż leczniczy”
- Zygmunt Prochowicz „Podstawy masażu leczniczego”
- Zdzisław Wrzosek, Janusz Bolanowski „Rehabilitacja”
- Wiktor Dega „Ortopedia i rehabilitacja”
- Szymon Gaździk „Ortopedia i Traumatologia”